De eerste rechtmatigheidsverantwoording van de Nederlandse waterschappen is een feit. Maar daarmee is de ontwikkeling niet klaar. Integendeel: de eerste ervaringen laten zien dat de basis staat, terwijl er nog volop ruimte is om rechtmatigheid sterker te verbinden aan risicomanagement, interne beheersing en de planning- en controlcyclus.
Dat is een van de belangrijkste conclusies uit de Benchmark Rechtmatigheidsverantwoording Waterschappen 2025 van Exilo. Voor deze benchmark analyseerde Exilo de openbare jaarstukken van alle 21 waterschappen en sprak het met drie concerncontrol afdelingen over hun ervaringen met de invoering.
€ 145 miljoen aan onrechtmatigheden: vooral aanbestedingen vragen aandacht
De cijfers maken direct duidelijk waar een belangrijk aandachtspunt ligt. In totaal rapporteren de waterschappen € 145,2 miljoen aan onrechtmatigheden. 55% daarvan valt onder het begrotingscriterium en 45% onder het voorwaardencriterium.
Binnen het voorwaardencriterium bestaat maar liefst 99% van de bevindingen uit onrechtmatige EU-aanbestedingen. Bij 20 van de 21 waterschappen zijn aanbestedingsonrechtmatigheden gerapporteerd. Dat maakt aanbestedingen een duidelijk thema voor de verdere ontwikkeling van de rechtmatigheidsbeheersing binnen de sector. Dit beeld is herkenbaar vanuit de benchmark rechtmatig bij gemeentes en provincies.
Van ‘verantwoorden’ naar ‘in control zijn’
De invoering van de rechtmatigheidsverantwoording heeft volgens de benchmark niet alleen gevolgen voor de jaarstukken. Bij veel waterschappen heeft de nieuwe verantwoordelijkheid juist een impuls gegeven aan de interne beheersing.
Er is meer aandacht gekomen voor risico’s, processen, beheersmaatregelen en interne controles. Ook het werken volgens het drie-lijnenmodel is bij een groot aantal waterschappen verder ontwikkeld.
De volgende stap ligt daarmee voor de hand: rechtmatigheid niet alleen achteraf aantonen, maar gedurende het jaar onderdeel maken van de manier waarop de organisatie stuurt en beheerst.
Dat sluit ook aan bij de ervaringen uit de praktijk. Vanuit concerncontrol wordt bijvoorbeeld de wens uitgesproken om rechtmatigheid nadrukkelijker te verbinden aan risicomanagement,
zodat de aandacht verschuift van verantwoorden achteraf naar het tijdig beheersen van risico’s gedurende het jaar.
Ook begrotingsbeheer vraagt om een scherpere blik
De benchmark laat daarnaast een interessant patroon zien rond de begroting. 15 waterschappen verhoogden gedurende 2025 hun begrote lasten via een begrotingswijziging. In totaal werd € 50 miljoen aan extra lasten begroot. Tegelijkertijd hadden 18 waterschappen uiteindelijk lagere lasten in de jaarrekening dan in de bijgestelde begroting.
Dit roept volgens Exilo een bredere vraag op over voorspelbaarheid en sturing: hoe zorg je ervoor dat begroting, prognoses en realisatie gedurende het jaar steeds beter op elkaar aansluiten?
Eerste jaar succesvol ingevoerd — nu doorpakken
Exilo ziet dat waterschappen zich de afgelopen jaren nadrukkelijk hebben voorbereid op de rechtmatigheidsverantwoording. Waar bij de invoering bij gemeenten nog veel verschillen zichtbaar waren in de interpretatie van de regelgeving, ziet Exilo bij de waterschappen een meer eenduidig beeld. De eerste fase is daarmee gezet. De uitdaging voor de komende jaren is om de rechtmatigheidsverantwoording verder te benutten als sturingsinstrument voor de organisatie.
“Rechtmatigheid is meer dan financiën. Data, activa en andere maatschappelijke risico’s vragen om brede beheersing. De vraag is: durven organisaties daar ook verantwoording over af te leggen?”
– Erik Koster, partner Exilo –
De benchmark als spiegel
Met de benchmark wil Exilo niet bepalen welke waterschappen het ‘goed’ of ‘fout’ doen. Verschillen kunnen verschillende oorzaken hebben. De waarde zit juist in het zichtbaar maken van patronen en ontwikkelingen: wat zien we in de sector, waar komen vergelijkbare aandachtspunten terug en welke lessen kunnen organisaties daaruit trekken?
Benieuwd hoe uw waterschap ervoor staat en welke ontwikkelingen zichtbaar zijn in de sector? Bekijk de Benchmark Rechtmatigheidsverantwoording Waterschappen 2025.
